Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος

Ο Αυτισμός ή η Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ) ορίζεται ως μια αναπτυξιακή διαταραχή που εμφανίζεται στην παιδική ηλικία. Ο αυτισμός επηρεάζει αρνητικά τις κοινωνικές, γνωστικές, γλωσσικές και επικοινωνιακές ικανότητες ενός ατόμου.  Τα παιδιά που εμπίπτουν στη ΔΑΦ διαφέρουν τόσο στον βαθμό της διαταραχής τους, όσο και στα συγκεκριμένα συμπεριφορικά τους συμπτώματα.

Το αυτιστικό φάσμα, περιγράφει μια ομάδα καταστάσεων οι οποίες συγκαταλέγονται μέσα στις νευροαναπτυξιακές διαταραχές.  Οι  μεγαλύτερες προκλήσεις που παρουσιάζουν τα παιδιά με αυτισμό είναι δυσκολίες στην επικοινωνία, τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και στη συμπεριφορά.

Δυσκολίες στην Επικοινωνία

  • Να μη μιλά ή να έχει ελλιπή/περιορισμένη ομιλία
  • Παρουσιάζει απώλεια λέξεων, τις οποίες μπορούσε να πει προηγουμένως
  • Δυσκολεύεται στην έκφραση βασικών αναγκών και επιθυμιών
  • Παρουσιάζει φτωχή ανάπτυξη λεξιλογίου
  • Έχει δυσκολίες στο να ακολουθά οδηγίες ή να βρίσκει αντικείμενα τα οποία έχουν ονομαστεί
  • Επαναλαμβάνει ό, τι του έχει λεχθεί (ηχολαλία)
  • Δυσκολεύεται στην απάντηση ερωτήσεων
  • Η ομιλία του ακούεται διαφορετική (π.χ. «ρομποτική» ομιλία ή ομιλία η οποία έχει υψηλό τόνο)

Δυσκολίες στις Κοινωνικές δεξιότητες

  • Φτωχή βλεμματική επαφή με άτομα ή με αντικείμενα
  • Φτωχή ικανότητα παιχνιδιού (παιχνίδι προσποίησης ή κοινωνικό παιχνίδι)
  • Υπερβολική εστίαση σε ένα θέμα ή αντικείμενα που τον ενδιαφέρουν
  • Δυσκολία στο να κάνει φίλους
  • Κλάμα, εύκολος θυμός, έντονο γέλιο χωρίς λόγο ή σε ακατάλληλη στιγμή
  • Δεν αρέσει στο παιδί να το αγγίζεις ή να το κρατάς

Δυσκολίες στη συμπεριφορά/αντίδραση στον κόσμο γύρω τους

  • Κούνημα μπροστά πίσω, πετάλλισμα των χεριών ή άλλες κινήσεις (στιγμές αυτοαπασχόλησης)
  • Να μη δίνει προσοχή στα πράγματα που το παιδί βλέπει ή ακούει
  • Παρουσιάζει προβλήματα διαχειρισμού αλλαγής ρουτίνας
  • Χρησιμοποιεί αντικείμενα με ασυνήθιστο τρόπο
  • Παρουσιάζει ασυνήθιστη προσκόλληση σε αντικείμενα
  • Φαίνεται να μην έχει την αίσθηση του φόβου σε πραγματικούς κινδύνους

Την Άνοιξη του 2013, η Αμερικάνικη Ψυχιατρική Εταιρεία εξέδωσε το DSM-V με τα νέα διαγνωστικά κριτήρια στην Ψυχική Υγεία. Το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρίας (DSM-V) είναι εγχειρίδιο για την κατάταξη των νοητικών διαταραχών γραμμένο σε απλή γλώσσα.

Μέσα στα νέα αυτά δεδομένα, εξέδωσε και τα νέα διαγνωστικά κριτήρια για τον αυτισμό.   Τα νέα διαγνωστικά κριτήρια αναφέρονται στη «Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος 299.00» (“Autistic Spectrum Disorder”), αντί του ορισμού «Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές» (“Pervasive Developmental Disorders”) που χρησιμοποιούσε το DSM-IV.  Αυτό από μόνο του είναι μια μεγάλη αλλαγή για τους ειδικούς και για τους ερευνητές.

Τα νέα δεδομένα αναφέρουν 7 κριτήρια, χωρισμένα σε 2 ομάδες. Το αναθεωρημένο διαγνωστικό εγχειρίδιο μιλάει με ένα πιο ξεκάθαρο τρόπο για

  • (Ι) «Επίμονα ελλείμματα στην κοινωνική επικοινωνία και την κοινωνική αλληλεπίδραση σε πληθώρα πλαισίων» τοποθετώντας τις δυσκολίες σε όρους όπως
    • «κοινωνική- συναισθηματική αμοιβαιότητα»,
    • «συμπεριφορές μη λεκτικής επικοινωνίας στην προσπάθεια για κοινωνική αλληλεπίδραση»,
    • «προσπάθεια για ανάπτυξη, διατήρηση και κατανόηση των σχέσεων»
  • (ΙΙ) «Περιορισμένες, επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές, ενδιαφέροντα ή δραστηριότητες», τοποθετώντας τις δυσκολίες σε όρους όπως
    • «στερεότυπη ή επαναλαμβανόμενη κίνηση, χρήση αντικειμένων ή ομιλίας»,
    • «επιμονή στη ντροπαλότητα»,
    • «ανέλικτη τήρηση ρουτινών», «τελετουργικές συνήθειες»,
    • «αναστάτωση στις αλλαγές και τις μεταβάσεις»,
    • «ακαμψία σκέψης»,
    • «περιορισμένα και απόλυτα δομημένα εντονότατα ενδιαφέροντα»,
    • «δυσκολίες στην αισθητηριακή επεξεργασία»,
    • «υπέρ ή υπό-διέγερσης από αισθητηριακά εισερχόμενα»,
    • «ασυνήθιστο ενδιαφέρον σε αισθητηριακές διαστάσεις του περιβάλλοντος».

Τέλος, αποσαφηνίζεται ότι

  • τα συμπτώματα θα πρέπει να έχουν εκδηλωθεί σε πρώιμη αναπτυξιακή περίοδο,
  • να προκαλούν κλινικά ελλείμματα στη λειτουργικότητα του παιδιού και
  • να μην επεξηγούνται καλύτερα από νοητική δυσλειτουργία ή από γενικευμένη αναπτυξιακή καθυστέρηση.

Σημαντικό είναι να αναφερθεί η νέα διαγνωστική κατηγορία, η οποία αναφέρεται στο DSΜ-V.  Αυτή είναι η Κοινωνικό (πραγματολογική) Επικοινωνιακή Διαταραχή (Social (Pragmatic) Communication Disorder), η οποία αναφέρεται σε άτομα τα οποία παρουσιάζουν διαταραχές στην κοινωνική χρήση της γλώσσας, αλλά δεν παρουσιάζουν τις «Περιορισμένες, επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές, ενδιαφέροντα ή δραστηριότητες» οι οποίες παρατηρούνται στα άτομα στη ΔΑΦ.

Η Αμερικανική Παιδιατρική Ακαδημία εισηγείται όπως:

  • Γίνεται έλεγχος να ακολουθεί ένα σημείο το παιδί στους 12 μήνες
  • Να δίνεται δοκίμιο ανίχνευσης αυτισμού στους 18 και 24 μήνες
  • Να αρχίσει η παρέμβαση μόλις υπάρχει υπόνοια για διάγνωση

Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότερα περιστατικά παραπέμπονται για αξιολόγηση λόγω κοινωνικο-επικοινωνιακών δυσκολιών! Στο DSM-5 αναφέρεται ότι τα συμπτώματα θα πρέπει να έχουν εκδηλωθεί σε πρώιμη αναπτυξιακή περίοδο, παρόλο που έχουν αναγνωριστεί αργότερα. Αυτό το κριτήριο ενθαρρύνει την έρευνα, την έγκαιρη διάγνωση στο  φάσμα του αυτισμού και πιο σημαντικό την στοχευμένη έγκαιρη παρέμβαση,  η οποία μερικές φορές μπορεί να είναι τόσο ενθαρρυντική όσο η πρόληψη ή ο περιορισμός της εμφάνισης των συμπτωμάτων του αυτισμού.

  • Αυτιστική Διαταραχή

Ή αυτισμός. Η κλινική εικόνα του αυτισμού δεν είναι ομοιογενής, αλλά κυμαίνεται από ηπιότερες μορφές (με ελάχιστα και σε ήπια μορφή αυτιστικά στοιχεία και φυσιολογική νοημοσύνη) μέχρι βαρύτερες μορφές (με πολλαπλά αυτιστικά στοιχεία συνοδευόμενα από βαριά νοητική καθυστέρηση. Ο αυτισμός συνεπάγεται έκπτωση στους τομείς, που αναφέρονται παραπάνω.

  • Διαταραχή Rett

Η Διαταραχή εμφανίζεται μόνο σε κορίτσια. Είναι η μόνη διαταραχή στο φάσμα του αυτισμού που προκαλεί ανωμαλίες στον τομέα της σωματικής ανάπτυξης, όπως μη-συντονισμένο βάδισμα και απώλεια των κινητικών δεξιοτήτων των χεριών.

  • Παιδική Αποδιοργανωτική Διαταραχή

Τα κύρια χαρακτηριστικά της διαταραχής αυτής είναι:

  • φυσιολογική ανάπτυξη στη λεκτική και μη-λεκτική επικοινωνία, στις κοινωνικές σχέσεις, στο παιχνίδι και στην προσαρμογή στις περιβαλλοντικές απαιτήσεις μέχρι τουλάχιστον τα 2 πρώτα χρόνια της ηλικίας
  • εμφάνιση παλινδρόμησης σε πολλαπλούς τομείς της ανάπτυξης μετά την ηλικία των 2 ετών
  • εμφάνιση αποκλίσεων στην επικοινωνιακή και κοινωνική συμπεριφορά, αναλόγων με αυτές που παρατηρούνται στην αυτιστική διαταραχή
  • εκδήλωση περιορισμένων, επαναληπτικών και στερεότυπων τρόπων συμπεριφοράς και κοινωνικής δραστηριότητας.
  • Διαταραχή Asperger

Παρότι η Διαταραχή Asperger παρουσιάζει κοινά συμπτώματα με τον αυτισμό, εμφανίζει και αποκλειστικές ιδιοτυπίες στο γλωσσικό και κοινωνικό τομέα που θεωρείται σκόπιμο να σημειωθούν, όπως:

  • περιορισμένη κατανόηση και χρήση προσωπικών αντωνυμιών
  • πραγματολογικές αποκλίσεις στο λόγο
  • επαναληπτικός και στερεότυπος λόγος
  • απόσυρση από δυαδικές κοινωνικές συναλλαγές
  • αδιαφορία προς τις κοινωνικές απαιτήσεις και τους κανόνες
  • περιορισμένα και ιδιότυπα ενδιαφέροντα.

 

  • Διάχυτη Αναπτυξιακή Διαταραχή Μη Προσδιοριζόμενη Αλλιώς

Η διάγνωση για τη διαταραχή αυτή χρησιμοποιείται για περιστατικά που παρουσιάζουν εκτεταμένη απώλεια στις αμοιβαίες κοινωνικές συναλλαγές ή στις λεκτικές και μη λεκτικές επικοινωνιακές δεξιότητες ή στερεότυπη συμπεριφορά, στερεότυπα ενδιαφέροντα και στερεότυπες δραστηριότητες, αλλά δεν πληρούν τα διαγνωστικά κριτήρια για κάποια από τις συγκεκριμένες Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές, για Σχιζοφρένεια, για Σχιζοτυπική Διαταραχή της Προσωπικότητας ή για Αποφευκτική Διαταραχή της Προσωπικότητας.

Τα παρεμβατικά προγράμματα σχεδιάζονται εξατομικευμένα με βάση τα ειδικά ελλείμματα και τις ιδιαίτερες ανάγκες των ατόμων, ενώ παράλληλα οι ιδιαίτερες δεξιότητές τους χρησιμοποιούνται ως θεμέλιο για την ανάπτυξη των τομέων που υπολείπονται.

Το πρόγραμμα πρέπει να:

  • Ανταποκρίνεται στις γνωστικές ανάγκες του μαθητή
  • Αξιοποιεί τα ενδιαφέρονται και τις δυνατότητές του
  • Λαμβάνει υπόψη τον τρόπο μάθησης του παιδιού
  • Στηρίζεται σε κατακτημένες δεξιότητες
  • Βοηθά στη γενίκευση.

Ποια είναι τα κοινά προβλήματα ομιλίας και επικοινωνίας με τον αυτισμό;

Ο αυτισμός μπορεί να επηρεάσει τον λόγο, την ανάπτυξη γλώσσας και την κοινωνική επικοινωνία με πολλούς τρόπους.

Ένα άτομο που βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού μπορεί να αντιμετωπίζει τα εξής προβλήματα λόγου:

  • Απουσία λόγου
  • Ουρλιαχτά, κραυγές, σκληροί ήχοι
  • Βουητό ή ομιλία με μουσικό τρόπο
  • Φλυαρία
  • Χρήση ξένων λέξεων ή ήχων σαν ρομπότ
  • «Παπαγάλισμα» ή συχνή επανάληψη αυτό που λέει ένα άλλο άτομο (που ονομάζεται ηχολαλία)
  • Χρήση σωστών φράσεων και προτάσεων, αλλά με έναν μη εκπεφρασμένο τόνο φωνής

Περίπου ένας στους τρεις ανθρώπους με αυτισμό έχει πρόβλημα να παράγει ήχους ομιλίας για αποτελεσματική επικοινωνία με άλλους. Η γλώσσα του ατόμου, αν υπάρχει, είναι απλά πάρα πολύ δύσκολο να κατανοηθεί.

 

Προβλήματα επικοινωνίας. Ένα άτομο που βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού μπορεί να έχει μία ή περισσότερες από αυτές τις προκλήσεις επικοινωνίας:

  • Δυσκολεύεται με τις δεξιότητες συζήτησης, που περιλαμβάνουν επαφή με τα μάτια και χειρονομίες
  • Δυσκολεύεται με την κατανόηση της έννοιας των λέξεων εκτός του πλαισίου όπου έχει μάθει
  • Απομνημονεύει ό, τι ακούει χωρίς να γνωρίζει τι έχει ειπωθεί
  • Επιμένει να ηχολαλεί – η επανάληψη των άλλων λέξεων όπως λέγονται – ως ο κύριος τρόπος επικοινωνίας
  • Κατανοεί ελάχιστα την έννοια των λέξεων ή των συμβόλων
  • Έλλειψη δημιουργικής γλώσσας

Λόγω αυτών των προκλήσεων, ένα παιδί που βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού πρέπει να εκπαιδευτεί σε περισσότερες δεξιότητες από το να μάθει πώς να μιλήσει. Πρέπει επίσης να μάθει πώς να χρησιμοποιεί τη γλώσσα για να επικοινωνεί. Αυτό περιλαμβάνει τη γνώση του τρόπου διεξαγωγής μιας συνομιλίας και τον συντονισμό τόσο σε λεκτικές όσο και σε μη λεκτικές υποδείξεις άλλων ανθρώπων – όπως εκφράσεις του προσώπου, τόνος φωνής και γλώσσα του σώματος.

Ποιος είναι ο ρόλος της λογοθεραπείας στη θεραπεία του αυτισμού;

Οι λογοθεραπευτές είναι οι θεραπευτές που ειδικεύονται στη θεραπεία γλωσσικών προβλημάτων και διαταραχών ομιλίας. Αποτελούν βασικό τμήμα της ομάδας θεραπείας για τον αυτισμό. Με την έγκαιρη παρακολούθηση και τον εντοπισμό των ατόμων που κινδυνεύουν, οι λογοθεραπευτές πρωτοστατούν στην προσπάθεια να βοηθήσουν στη διάγνωση του αυτισμού και να κάνουν παραπομπές σε άλλους ειδικούς.

Μόλις διαγνωστεί ο αυτισμός, οι λογοθεραπευτές βρίσκουν τους καλύτερους τρόπους για να βελτιώσουν την επικοινωνία και την ποιότητα ζωής ενός ατόμου. Κατά τη διάρκεια της θεραπείας, ο λογοθεραπευτής συνεργάζεται επίσης στενά με την οικογένεια, το σχολείο και άλλους επαγγελματίες. Εάν κάποιο παιδί που βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού δεν παρουσιάζει ομιλία ή δυσκολεύεται  με την ομιλία, ο λογοθεραπευτής μπορεί να εισαγάγει εναλλακτικές λύσεις για να επικοινωνήσει.

 

Οι τεχνικές θεραπείας ομιλίας μπορεί να περιλαμβάνουν:

  • Ηλεκτρονικοί «συνομιλητές»
  • Υπογραφή ή πληκτρολόγηση
  • Χρήση πινάκων εικόνων με λέξεις, γνωστά ως συστήματα επικοινωνίας ανταλλαγής εικόνων που αρχίζουν να χρησιμοποιούν εικόνες αντί λέξεων για να βοηθήσουν ένα παιδί να μάθει να επικοινωνεί
  • Χρήση ήχων στους οποίους ένα άτομο είναι υπερβολικά ή λιγότερο ευαίσθητο για να επεκτείνει και να συμπιέσει ήχους ομιλίας
  • Βελτίωση της άρθρωσης της ομιλίας με μασάζ ή άσκηση χειλιών ή μυών του προσώπου

 

Ποια είναι τα οφέλη της λογοθεραπείας για το φάσμα του αυτισμού;

 

Η λογοθεραπεία μπορεί να βελτιώσει τη συνολική επικοινωνία. Αυτό δίνει τη δυνατότητα σε άτομα που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού να βελτιώσουν την ικανότητά τους να δημιουργούν σχέσεις και να λειτουργούν στην καθημερινή ζωή.

Οι συγκεκριμένοι στόχοι της λογοθεραπείας είναι να βοηθήσουν το άτομο με αυτισμό:

  • Άρθρωση
  • Λεκτική & μη- λεκτική επικοινωνία
  • Κατανόηση της λεκτική και μη λεκτικής επικοινωνίας
  • Αρχή επικοινωνίας, χωρίς προτροπή
  • Γνώση του κατάλληλου χρόνου και τόπου για να επικοινωνήσετε κάτι, για παράδειγμα, πότε να πω «καλό πρωινό»
  • Ανάπτυξη δεξιοτήτων επικοινωνίας
  • Ανταλλαγή ιδεών
  • Επικοινωνία με τρόπους ανάπτυξης σχέσεων
  • Απόλαυση της επικοινωνίας, του παιχνιδιού και της αλληλεπίδρασης με τους συνομηλίκους
  • Αυτορρύθμιση

 

Πότε είναι η καλύτερη στιγμή για να ξεκινήσετε λογοθεραπεία σε παιδί που βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού;

 

Όσο νωρίτερα, τόσο το καλύτερο. Η διαταραχή του φάσματος του αυτισμού είναι συνήθως εμφανής πριν από την ηλικία των 3 ετών και οι καθυστερήσεις στη γλώσσα μπορούν να αναγνωριστούν ήδη από την ηλικία των 18 μηνών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο αυτισμός μπορεί να εντοπιστεί στις αρχές της ηλικίας των 10 έως 12 μηνών. Είναι πολύ σημαντικό να ξεκινήσουν οι συνεδρίες λογοθεραπείας όσο το δυνατόν νωρίτερα, ώστε να επιτευχθεί η μέγιστη βελτίωση. Η εντατική και εξατομικευμένη θεραπεία μπορεί να συμβάλει στη μείωση της απομόνωσης που μπορεί να προκύψει από αυτή την κοινωνική «αναπηρία».

Με την έγκαιρη αναγνώριση και παρέμβαση, δύο από τα τρία παιδιά προσχολικής ηλικίας που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού βελτιώνουν τις δεξιότητες επικοινωνίας και την κατανόηση της ομιλούμενης γλώσσας. Η έρευνα δείχνει ότι εκείνοι που βελτιώνουν τα περισσότερα είναι συχνά εκείνοι που έχουν παρακολουθήσει τις περισσότερες συνεδρίες λογοθεραπείας.

Ποιος είναι ο ρόλος της εργοθεραπείας στη θεραπεία της διαταραχής του φάσματος του αυτισμού;

Οι εργοθεραπευτές μελετούν την ανθρώπινη ανάπτυξη και την αλληλεπίδραση ενός ατόμου με το περιβάλλον μέσω καθημερινών δραστηριοτήτων. Είναι ειδικοί στις κοινωνικές, συναισθηματικές και οργανικές επιπτώσεις της ασθένειας και του τραυματισμού. Αυτή η γνώση τους βοηθά να προωθήσουν τις δεξιότητες για την αυτόνομη διαβίωση σε άτομα με αυτισμό και άλλες αναπτυξιακές διαταραχές.

Οι εργοθεραπευτές εργάζονται ως μέλη μιας ομάδας που περιλαμβάνει γονείς, εκπαιδευτικούς και άλλους επαγγελματίες. Βοηθούν να τεθούν συγκεκριμένοι στόχοι για το άτομο που βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού. Αυτοί οι στόχοι συχνά περιλαμβάνουν κοινωνική αλληλεπίδραση, συμπεριφορά και απόδοση στην τάξη.

Οι εργοθεραπευτές μπορούν να βοηθήσουν με δύο βασικούς τρόπους: αξιολόγηση και θεραπεία.

Πώς είναι χρήσιμη η εργοθεραπεία για την αξιολόγηση της διαταραχής αυτιστικού φάσματος;

Ο θεραπευτής παρατηρεί το παιδί προκειμένου να διαπιστώσει αν μπορεί να κάνει τα καθήκοντα που αναμένεται να κάνει στην ηλικία του – για παράδειγμα, να ντυθεί ή να παίξει ένα παιχνίδι. Μερικές φορές, ο θεραπευτής θα παρατηρήσει το παιδί κατά τη διάρκεια της ημέρας για να δει πώς εκείνο αλληλεπιδρά με το περιβάλλον του ώστε να μπορεί να εκτιμήσει καλύτερα το είδος της φροντίδας που χρειάζεται. Ο θεραπευτής μπορεί να σημειώσει οποιοδήποτε από τα παρακάτω:

  • Προσοχή και αντοχή
  • Μετάβαση σε νέες δραστηριότητες
  • Δεξιότητες παιχνιδιού
  • Ανάγκη για προσωπικό χώρο
  • Ανταπόκριση στην αφή ή σε άλλους τύπους ερεθισμάτων
  • Κινητικές δεξιότητες όπως στάση, ισορροπία ή χειρισμός μικρών αντικειμένων
  • Επιθετικότητα ή άλλες μορφές συμπεριφοράς
  • Αλληλεπιδράσεις μεταξύ του παιδιού και των φροντιστών

Πώς μπορεί η εργοθεραπεία να βοηθήσει ένα άτομο με διαταραχή του φάσματος του αυτισμού;

Μόλις ο εργοθεραπευτής έχει συγκεντρώσει πληροφορίες, μπορεί να αναπτύξει ένα πρόγραμμα για το παιδί σας. Δεν υπάρχει ενιαίο ιδανικό πρόγραμμα θεραπείας. Αλλά η έγκαιρη, δομημένη, εξατομικευμένη φροντίδα έχει αποδειχθεί ότι λειτουργεί καλύτερα.

Η εργοθεραπεία μπορεί να συνδυάσει μια ποικιλία στρατηγικών. Αυτές μπορούν να βοηθήσουν το παιδί σας να ανταποκριθεί καλύτερα στο περιβάλλον του.

Αυτές οι στρατηγικές εργοθεραπείας περιλαμβάνουν:

  • Σωματικές δραστηριότητες, όπως χάντρες ή παζλ, βοηθούν το παιδί να αναπτύξει το συντονισμό και την ευαισθητοποίηση του σώματος
  • Δραστηριότητες παιχνιδιού για να βοηθηθεί το παιδί στην αλληλεπίδραση και την επικοινωνία
  • Δραστηριότητες καθημερινής ζωής, όπως το βούρτσισμα των δοντιών και το χτένισμα των μαλλιών
  • Στρατηγικές προσαρμογής, συμπεριλαμβανομένης της αντιμετώπισης μεταβάσεων

Ποια είναι τα οφέλη της εργοθεραπείας για την Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος;

Ο γενικός στόχος της εργοθεραπείας είναι να βοηθήσει το άτομο που βρίσκεται στο φάσμα του αυτισμού να βελτιώσει την ποιότητα ζωής του στο σπίτι και στο σχολείο. Ο θεραπευτής βοηθά στην εισαγωγή, τη διατήρηση και τη βελτίωση των δεξιοτήτων ώστε τα άτομα με αυτισμό να είναι όσο το δυνατόν πιο ανεξάρτητα.

Αυτές είναι μερικές από τις δεξιότητες που μπορεί να υποστηρίξει η εργοθεραπεία:

  • Καθημερινές δεξιότητες διαβίωσης, όπως εκπαίδευση σε τουαλέτα, ντύσιμο, βούρτσισμα των δοντιών και άλλες δεξιότητες αυτοφροντίδας
  • Καλές κινητικές δεξιότητες που απαιτούνται για την χρήση αντικειμένων, όπως χρήση γραφικού εργαλείου ή κοπή με ψαλίδι
  • Αδρές κινητικές δεξιότητες που χρησιμοποιούνται για περπάτημα, αναρρίχηση σκαλοπατιών ή ποδηλασία
  • Στάση σώματος ή αντιληπτικές δεξιότητες, όπως λέγοντας τις διαφορές μεταξύ χρωμάτων, σχημάτων και μεγεθών
  • Ευαισθητοποίηση του σώματός του και της σχέσης του με τους άλλους
  • Οπτικές δεξιότητες για ανάγνωση και γραφή
  • Παιχνίδι, αντιμετώπιση, αυτοβοήθεια, επίλυση προβλημάτων, επικοινωνία και κοινωνικές δεξιότητες

Δουλεύοντας αυτές τις δεξιότητες κατά τη διάρκεια της εργοθεραπείας, ένα παιδί με αυτισμό μπορεί να είναι σε θέση να:

  • Αναπτύξει σχέσεις με συνομηλίκους & ενήλικες
  • Μάθει πώς να συγκεντρώνεται στις εργασίες
  • Μάθει πώς να καθυστερεί την ικανοποίηση
  • Εκφράζει τα συναισθήματα με πιο κατάλληλους τρόπους
  • Συμμετέχει στο παιχνίδι με τους συνομηλίκους
  • Μάθει πώς να αυτορυθμίζεται

Τι είναι η θεραπεία αισθητηριακής ολοκλήρωσης;

Η Αισθητηριακή Ολοκλήρωση είναι η νευρολογική λειτουργία, η οποία οργανώνει αισθήσεις από το σώμα μας και το περιβάλλον ώστε να μπορούμε να το χρησιμοποιούμε αποτελεσματικά. Ο εγκέφαλος πρέπει να διαλέγει, ενισχύει, εμποδίζει, συγκρίνει και συνδέει αισθητηριακές πληροφορίες με έναν ευέλικτο και συνέχεια μεταβλητό τρόπο.

Η αισθητηριακή ολοκλήρωση  προσπαθεί να εξηγήσει προβλήματα στην μάθηση και συμπεριφορά παιδιών, ιδιαίτερα στην κινητική συμπεριφορά και την ανεπαρκή διαδικασία αισθητηριακών ερεθισμάτων.

Οι θεραπευτικές τεχνικές της Αισθητηριακής Ολοκλήρωσης περιλαμβάνουν την χρησιμοποίηση ενισχυμένου, αλλά ελεγχόμενου αισθητηριακού ερεθισμού μέσα στο πλαίσιο σκόπιμων και αυτοκαθοδηγούμενων δραστηριοτήτων με στόχο πάντα την έκλυση προσαρμοστικής συμπεριφοράς. Η έμφαση δίνεται στην αφομοίωση αιθουσαίο – ιδιοδεκτικών και απτικών αισθητηριακών πληροφοριών .

Παραδείγματα θεραπείας αισθητηριακής ολοκλήρωσης περιλαμβάνουν:

  • Έντονο μασάζ με κατάλληλα εργαλεία
  • Συμπίεση αγκώνων και γόνατων
  • Ταλάντευση
  • Περιστροφή σε σκούτερ

Ο ουσιαστικός ρόλος ενός εξατομικευμένου προγράμματος για την εκπαίδευση των μαθητών με αυτισμό είναι η αύξηση της κατανόησης του περιβάλλοντος με την παροχή ενός φάσματος μαθησιακών εμπειριών, κατάλληλων για την ηλικία και το επίπεδο τους. Επιπρόσθετα, το πρόγραμμα για μαθητές με αυτισμό είναι σκόπιμο να ανταποκρίνεται στα γνωστικά χαρακτηριστικά τους και να αποτελεί εργαλείο για την απόκτηση αποτελεσματικών στρατηγικών σκέψης και μάθησης. Οι μαθητές με αυτισμό χρειάζεται να αναπτύξουν ένα φάσμα δεξιοτήτων που συνιστούν προτεραιότητες μάθησης.

Δεν υπάρχει καμία αποκλειστική μέθοδος για να διδάξουμε με επιτυχία  όλους τους μαθητές με αυτισμό. Επιπλέον, οι μαθητές αλλάζουν με την πάροδο του χρόνου, που σημαίνει ότι ο εκπαιδευτικός είναι απαραίτητο να δοκιμάσει άλλες προσεγγίσεις.

Η εκπαίδευση των παιδιών με αυτισμό είναι προσανατολισμένη στη μείωση της γνωστικής σύγχυσης και του άγχους που προέρχονται από τις δυσκολίες τους στην επεξεργασία των ερεθισμάτων του περιβάλλοντος.

 

Οι μαθητές με αυτισμό αντιμετωπίζουν ακαδημαϊκά προβλήματα, ειδικότερα σε σχέση με:

  • Αναγνωστική κατανόηση
  • Λυτική προβλήματος
  • Οργανωτικές δεξιότητες
  • Ανάπτυξη εννοιών
  • Εξαγωγή συμπερασμάτων και διατύπωση κρίσεων

 

Ένας από τους πρωταρχικούς στόχους των συνεδριών ειδικής διαπαιδαγώγησης είναι η κατανόηση του νοήματος της επικοινωνίας καθώς και η χρήση δεξιοτήτων επικοινωνίας σε διαφορετικά κοινωνικά πλαίσια. Η κατάκτηση της ανάγνωσης και γραφής έχει επικοινωνιακό χαρακτήρα. Η καλλιέργεια του προφορικού λόγου περιλαμβάνεται στις επικοινωνιακές δεξιότητες. Για πολλούς μαθητές με αυτισμό, η κατάκτηση της γραφής και της ανάγνωσης σαν μορφή επικοινωνίας, πιθανά να είναι ευκολότερη από εκείνη του προφορικού λόγου. Μία πιθανή ερμηνεία, για το φαινόμενο αυτό, συνδέεται με το χαρακτήρα του γραπτού λόγου. Ο γραπτός λόγος δεν εμπεριέχει την κοινωνική αλληλεπίδραση, αφομοιώνεται ανάλογα με το ρυθμό του μαθητή, παραμένει διαθέσιμος για επανέλεγχο, μπορεί να είναι πιο σαφής και απαιτεί λιγότερες υποθέσεις για την κατανόηση των προθέσεων.

Οι μαθητές με αυτισμό ανήκουν σε ένα ευρύ φάσμα ικανοτήτων. Συνεπώς, θα πρέπει να τους προσφέρονται και ποικίλες στρατηγικές προσέγγισης του γραπτού λόγου, όπως η φωνητική μέθοδος (που στοχεύει στην πλήρη ανάπτυξη της φωνολογικής ενημερότητας) και η οπτική αναγνώριση λέξεων ή συμβόλων. Πρέπει να τονιστεί, ότι ικανοί μαθητές με αυτισμό, όπως αυτοί με σύνδρομο Asperger έχουν συχνά μαθησιακά προβλήματα. Γι’ αυτό, οι προσεγγίσεις συστηματικής εκμάθησης γραφής και ανάγνωσης που εφαρμόζονται στους μαθητές με δυσλεξία, ταιριάζουν με το είδος της μάθησης στον αυτισμό και αποτελούν κατάλληλες πρακτικές για τη διδασκαλία των μαθητών με αυτισμό. Ιδιαίτερη έμφαση αποδίδεται στην οπτικοποιημένη παρουσίαση των δραστηριοτήτων, δεδομένου ότι στους μαθητές με αυτισμό το οπτικό κανάλι είναι το κυρίαρχο κανάλι πρόσληψης και επεξεργασίας ερεθισμάτων.

Επίσης στόχος των συνεδριών ειδικής διαπαιδαγώγησης δεν είναι μόνο η ανάπτυξη δεξιοτήτων, αλλά και η ανάπτυξη της ικανότητας για επίλυση προβλημάτων. Η άσκηση στην επίλυση προβλημάτων, ανάλογα με το επίπεδο ικανοτήτων των μαθητών, υλοποιείται μέσα από κάθε γνωστικό αντικείμενο ή θεματική ενότητα.

Πιο συγκεκριμένα:

Ανάγνωση

Η ανάγνωση περιλαμβάνει κάθε δραστηριότητα που καταλήγει στην κατανόηση και παραγωγή νοήματος μέσα από διαφορετικές μορφές αναπαραστάσεων – από αντικείμενα αναφοράς, φωτογραφίες, εικόνες, σύμβολα, έως και κείμενα ή τον συνδυασμό τους.

Γραφή και Παραγωγή Γραπτού Λόγου

Με τον όρο γραφή νοείται κάθε δραστηριότητα με επικοινωνιακό χαρακτήρα, που καταγράφει γεγονότα, εμπειρίες, πληροφορίες, σκέψεις και συναισθήματα και μπορεί να έχει τη μορφή της προσωπικής γραφής (π.χ. ιστορίες, αφηγήσεις) ή της λειτουργικής γραφής (π.χ. κατάλογοι, οδηγίες). Η έκφραση της γραφής είναι ανάλογη με τις δυνατότητες κάθε μαθητή και διαβαθμίζεται σε επίπεδα αναπαράστασης: αντικείμενα, φωτογραφίες, σύμβολα ή λέξεις.

Λογοτεχνία

Η προσέγγιση των λογοτεχνικών κειμένων και η εξοικείωση του μαθητή με το βιβλίο επιχειρείται μέσα από την ακρόαση απλοποιημένων κειμένων της ελληνικής έντεχνης και λαϊκής λογοτεχνίας και τη σύνδεσή τους με αντικείμενα, εικόνες και ποικίλα αισθητηριακά ερεθίσματα.

Λεξιλόγιο

Ο εμπλουτισμός του λεξιλογίου πραγματώνεται μέσα από την κατανόηση της χρήση των διαφορετικών στοιχείων της γλώσσας. Ο μαθητής με αυτισμό επιδιώκεται να οδηγηθεί, από τη χρήση της μιας λέξης, στη χρήση δύο ή περισσοτέρων στοιχείων της γλώσσας που μπορεί να περιλαμβάνει ουσιαστικά, ρήματα, επίθετα κλπ. και είναι απαραίτητα στην καθημερινή του επικοινωνία, ανεξάρτητα με τον τρόπο που αυτά αναπαριστώνται (εικόνες, σύμβολα ή λέξεις).

Γραμματική

Η γραμματική επίγνωση αναπτύσσεται μέσα από την κατανόηση της δομής και τη λειτουργία των βασικών στοιχείων της γλώσσας. Πώς δηλ. τα ουσιαστικά, τα ρήματα, τα επίθετα κ.λ.π. χρησιμοποιούνται και συνδυάζονται μεταξύ τους, ώστε το νόημα να είναι ξεκάθαρο και να υπηρετεί τους σκοπούς της επικοινωνίας.

Μαθηματικά

Οι μαθητές με αυτισμό παρουσιάζουν ιδιαίτερες δυσκολίες στην κατανόηση εννοιών (όπως ο χρόνος, ο χώρος, η αιτιότητα, οι διαδοχές) τόσο σε συγκεκριμένο όσο και σε αφηρημένο επίπεδο. Συχνά οι γνώσεις τους για αριθμούς και πράξεις είναι μηχανικές και οι στρατηγικές για την επίλυση προβλημάτων είναι φτωχές και επιφανειακές. Τα παιδιά με αυτισμό έχουν την ικανότητα να μαθαίνουν ακριβείς πληροφορίες, δυσκολεύονται όμως να τις ταξινομήσουν και να τις αποθηκεύσουν κατά τέτοιο τρόπο ώστε να μπορούν να τις ανακαλέσουν έξω από το αρχικό πλαίσιο. Ωστόσο, τα παιδιά με αυτισμό υψηλής λειτουργικότητας έχουν μία προτίμηση και ένα ενδιαφέρον για τα μαθηματικά και γενικότερα τις θετικές επιστήμες.

Το εξατομικευμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα για τα μαθηματικά έχει τους εξής στόχους:

  • Επίλυση προβλήματος
  • Αριθμοί και πράξεις
  • Σύμβολα πράξεων
  • Μετρήσεις (μήκος, υψος, πλάτος)
  • Χρόνος
  • Χρήμα
  • Επίπεδα σχήματα και στερεά σώματα
  • Προσανατολισμός στο χώρο

Η ψυχοθεραπεία στους μαθητές με αυτισμό στοχεύει στο ψυχο – εκπαιδευτικό επίπεδο και αφορά στην ανάπτυξη της κοινωνικής και συναισθηματικής αντίληψης των ατόμων και στην διεύρυνση των επικοινωνιακών και γνωστικών τους δεξιοτήτων, ώστε η ένταξη τους στο κοινωνικό σύνολο να είναι πιο ομαλή. Το δεύτερο επίπεδο είναι αυτό της συναισθηματικής υγείας και στοχεύει στην πρόληψη ή και αντιμετώπιση των διαταραχών που αναφέρθηκαν παραπάνω και στην ανάπτυξη μιας υγιούς εικόνας εαυτού. Είναι, άλλωστε, σημαντικό να αναφερθεί ότι τα άτομα με ΔΑΦ έχοντας έναν διαφορετικό τρόπο αντίληψης του κόσμου αλλά και διαφορετικού είδους ανάγκες, δεν επιθυμούν να θεραπευτούν αλλά να βοηθηθούν με τις δυσκολίες τους διατηρώντας παράλληλα την ταυτότητα τους.

Οι μαθητές με αυτισμό παρουσιάζουν πολλά και σύνθετα προβλήματα στον τομέα των Κοινωνικών Δεξιοτήτων όπως:

  • έλλειψη κινήτρου για κοινωνική αλληλεπίδραση και αδιαφορία για τους άλλους
  • ακατάλληλο τρόπο προσέγγισης των άλλων
  • δυσκολίες στη δημιουργία σχέσεων με τους συνομηλίκους
  • δυσκολία στην κατανόηση και στην εφαρμογή κοινωνικών κανόνων
  • δυσκολίες στο μοίρασμα ενδιαφερόντων των άλλων
  • αδυναμία στην έκφραση ενσυναίσθησης
  • δυσκολίες στην έναρξη και συνέχιση διαλόγου
  • δυσκολίες στο να κατανοήσουν, να εκφράσουν και να μοιραστούν συναισθήματα
  • δυσκολίες στο παιχνίδι

Τα παιδιά με αυτισμό παρουσιάζουν μεγάλη ανομοιογένεια ως προς τη διαταραχή στην κοινωνικότητα. Άλλα παιδιά εμφανίζουν έλλειψη κινήτρου για αλληλεπίδραση, που σε μερικές περιπτώσεις φτάνει στην αποφυγή αλληλεπίδρασης, δηλαδή το παιδί αποφεύγει το άγγιγμα και τη βλεμματική επαφή. Άλλα παιδιά επιδιώκουν ενεργητικά την αλληλεπίδραση, αλλά είτε δεν έχουν ενσυναίσθηση είτε αλληλεπιδρούν με επαναληπτικό και μονότονο τρόπο.

Οι παραπάνω σοβαρές δυσκολίες στον τομέα των κοινωνικών δεξιοτήτων, που είναι ένας τομέας με πρωταρχική σημασία για την ανάπτυξη του μαθητή υπαγορεύουν την ύπαρξη ενός προγράμματος με εξειδικευμένους στόχους και δραστηριότητες. Η εκπαίδευση των ατόμων με αυτισμό στις κοινωνικές δεξιότητες θα πρέπει να στηρίζεται σε ευέλικτες διδακτικές στρατηγικές και εξατομικευμένα προγράμματα. Η βασική προϋπόθεση για την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων είναι η ύπαρξη κινήτρων για κοινωνικές επαφές και σχέσεις που έχουν νόημα για το παιδί. Γι’ αυτό τον σκοπό, είναι σημαντικό ο θεραπευτής να δημιουργεί συνθήκες όπου το παιδί με αυτισμό έχει ενδιαφέρον να συμμετέχει.

Οι στόχοι των Κοινωνικών Δεξιοτήτων για τα παιδιά με αυτισμό περιλαμβάνει τις ακόλουθες θεματικές ενότητες:

  • Μη-Λεκτική Κοινωνική Αλληλεπίδραση
  • Παιγνίδι και Κοινωνική Αλληλεπίδραση
  • Οργάνωση Συμπεριφοράς
  • Δεξιότητες Ομάδας
  • Κοινωνικές-συναισθηματικές Δεξιότητες
  • Δεξιότητες Προσαρμογής
  • Σεξουαλική Διαπαιδαγώγηση

Το παιχνίδι αποτελεί μία σημαντική ψυχοσυναισθηματική και κοινωνική ανάγκη του κάθε παιδιού. Η συμπεριφορά των παιδιών με αυτισμό σε δραστηριότητες παιχνιδιού έχει ιδιαίτερες μορφές και σχετίζεται με τις ιδιαίτερες ικανότητες τους. Ένα παιδί με αυτισμό μπορεί να χρησιμοποιεί κάποια παιχνίδια με σκοπό την αισθητηριακή ευχαρίστηση ή να ασχολείται με επαναληπτικό τρόπο με ένα παιχνίδι. Η μεγαλύτερη δυσκολία συχνά είναι η έλλειψη κινήτρου και ενδιαφέροντος, είτε για μοναχικό ή για παράλληλο παιχνίδι. Επίσης, για τα παιδιά με αυτισμό το συμβολικό παιχνίδι είναι ιδιαίτερα δύσκολο. Τα χαρακτηριστικά των ατόμων με αυτισμό σε σχέση με το παιχνίδι αναδεικνύουν την ανάγκη για ένταξη του παιχνιδιού στο εξατομικευμένο πρόγραμμα του κάθε μαθητή.